202004.10
0

Bayilik ve Bayilik Sözleşmesi Üzerine Hukuki İnceleme

Ticari piyasaların gün geçtikçe genişlemesi ve ticari bölgeler arasında meydana gelen pazar farklılıkları dolayısıyla tüketiciye ulaşmada yaşanan zorluklar, üreticilerin/sağlayıcıların ürettikleri veya sağladıkları malları veya hizmetleri farklı bölgelere de ulaştırabilmeleri ve bu bölgelerde ürünlerinin dağıtımının yapılmasını sağlamaları gerekmektedir. Bayilik sözleşmesi ile üreticiler farklı bölgelerde işletme yatırımı yapmaksızın riziko üstlenmeksizin ürünlerinin dağıtımını gerçekleştirebilmektedir. Ticari hayatın ve büyüyen tüketici ihtiyacının bir karşılığı olarak uygulama alanı bulmakta olan bayilik sözleşmesi kanunlarımızda düzenlenmemiş olup TBK 27 ve ilgili diğer maddeler uyarınca sözleşme serbestisi kapsamında hazırlanan sözleşmeler ile pazarda hayat bulmaktadır.

Kanunlarda düzenlenen farklı sözleşme türleriyle zaman zaman karıştırılabilecek nitelikte olan bayilik sözleşmesi kendine has özellikler barındıran ve yaygın kullanımı açısından öneli bir müessese olarak karşımıza çıkmaktadır. Hem sağlayıcı açısından yeni bir bölgede yatırım yapmaksızın risk almaksızın ürün dağıtımının gerçekleştirme hem de bayi açısından piyasada bilinirliği olan bir malı satma ve kar etme olanağı tanıyan bayilik sözleşmesi kazan-kazan prensibine sahip kendisine özgü bir yapısı olan ticari bir sözleşme niteliğindedir.

Bayilik sözleşmesinin kanuni şartlarının bulunmaması ve sözleşme serbestisi ilkesi uyarınca düzenleniyor oluşu nedeniyle uygulamada ek yükümlülükler içeren birbirine benzemeyen bayilik sözleşmeleri ile karşılaşılabilmektedir. Bu araştırmamızda bayilik sözleşmesinin unsurları, tarafların sorumlukları ve tarafları koruyucu hükümlerin neler olduğu genel itibariyle incelenecek olup; bayilik sözleşmesinin diğer ticari sözleşmelerden farklarını ayrıntılı incelediğimiz diğer bir diğer makalemize internet sitemizden ulaşabilirsiniz. Ayrıca bayilik sözleşmesinin yapılmasında pratik fayda sağlayacak 100 maddeden oluşan kontrol listesine de ofisimizle iletişim kurarak ulaşabilirsiniz.

BAYİLİK SÖZLEŞMESİNİN UNSURLARI

  • Bayilik sözleşmesi, üretici veya sağlayıcı diyebileceğimiz bağımsız ticari bir şirketin dağıtım ağını genişletmek ve farklı bölgelere ürünlerini ulaştırabilmek amacıyla yine bağımsız bir ticari işletme olan bayilikle sürekli nitelikte borçlar içeren üretim ağına dahil olma sözleşmesi olarak tanımlanabilecektir.
  • Taraflar arasında ileride yapılacak muhtelif ticari satım sözleşmelerinin genel şartlarının belirlendiği bu sözleşme türü çerçeve nitelikte bir sözleşme olarak karşımıza çıkmakta ve taraflar bir takım hak ve sorumluluklar yüklemektedir.
  • Her şeyden önce bayilik sözleşmesi synallagmatic yani iki tarafa da borç yükleyen sürekli nitelikte bir sözleşmedir. Aşağıda tarafların karşılıklı borçları ayrıntılı olarak incelenecek olup; süreklilikten anlaşılması gereken sözleşme gereği taraf sorumluluklarının belirli edimleri yerine getirmekle son bulmayacağı sözleşme boyunca taraf edim ve sorumluluklarının süreklilik içerdiğidir.

TARAFLARIN SORUMLULUKLARI

  • Karşılıklı borç doğuran sözleşme olmasına sebep olan tarafların asli sorumlukları; sağlayıcı sürekli ve düzenli şekilde sözleşmeye göre bayiye mal temin etme bayi de sözleşmeye göre alım yükümlülüğünü gerçekleştirmekle yükümlüdür. (Bayilik sözleşmesinin sürekli borç doğuran sözleşme niteliğinin bir sonucu olarak bahsi geçen bayilik sözleşmesinden “dönme” değil ancak sözleşmenin feshi yolu hukuken açık olup bu özelliği niteliğiyle de satış sözleşmesinden ayrılmaktadır.) Bahsi geçen mal teminin de sözleşmeye göre asgari alım yükümlülüğü var ise bu şartların da göz önünde bulundurulması gerekmektedir. (Uygulamada sağlayıcılar tarafından piyasa şartlarına ve Pazar hareketliliğine göre bayiye stok yapma yükümlülüğü de yüklenildiği sözleşmeler görülmekte olup bu düzenlemelerin de piyasa şartları içinde ayrıca değerlendirilmesi önem arz etmektedir.)
  • Bayi kendi nam ve hesabına sağlayıcıdan mal satın alarak; sağlayıcıdan bağımsız şekilde hareket ederek bu malların tüketici veya 3. Kişilere satışından aradaki farktan kar elde etmektedir. Bayi çerçeve sözleşmede belirtilen şartlarda tüketiciye satarak kar elde etmek üzere sağlayıcıdan ürün satın almakta ve satın aldığı ürünün maliki konumuna geçmektedir. Bu ürünlerin satışı konusunda bağımsız olarak hareket etme yetkisi olsa da yine taraflar arasında akdedilen sözleşmeye göre temin edilen mallarının kalitesinin ve pazardaki güven ile istikrarın korunması açısından malların satış fiyatlarında asgari satış fiyatı düzenlemesi yapılabilmektedir.
  • Bayilik sözleşmesinin bayiye yüklediği bir diğer sorumluluk ise temin edilen malların satışından sonra satış sonrası hizmetleri de vermek olduğunu söyleyebiliriz. Burada tüketici kanunundaki hükümler saklı kalmak kaydıyla bayinin satış sonrası hizmetlerden sağlayıcıdan bağımsız olarak sorumlu olduğunu belirtmekte fayda vardır.
  • Bayi kendi nam ve hesabına satış yapıyor olsa da sağlayıcının dağıtım ağına dahil olması nedeniyle; basiretli bir tacir gibi hareket etmekle görevli olup bunun yanında satış sürümlerini arttırma ve geliştirme yükümlülüğünün de bulunduğunu bu yükümlülük kapsamında reklam verme ve promosyon ve diğer ticari girişimlerde de bulunması gerekliliği karşımıza çıkmaktadır. Bayilik sözleşmesinin karşılıklılık ilkesi gereği yine bayinin bu yükümlülüğü karşısında sağlayıcının da bayiye destek olma yükümlülüğünün bulunduğu sabit olup örneğin, taraflar arasında akdedilen sözleşmede reklam masraflarının belirli kısmının sağlayıcı tarafından üstlenilmesi söz konusu olabilecek bu durum sağlayıcının bayiyi destekleme yükümlülüğü kapsamına girmektedir. Bayilik sözleşmesinin önemli unsurlarından birisi olan bayinin sürüm artırma ve geliştirme yükümlülüğü bayilik sözleşmesini acente sözleşmesinden ayıran önemli unsurlardan birisi olarak karşımıza çıkmaktadır.
  • Yukarıda bahsedildiği üzere bağımsız niteliğe sahip olan bayi, kendi işletmesi ile ilgili karar almakta özgür olup; kendi çalışma koşullarını bayilik sözleşmesi sınırları içerisinde kendisi belirler. Ve yine işletmesinin vergi yükümlülükleri, işçi masrafları ve diğer zaruri ödemelerden de kendisi sorumlu olacak bu açıdan sağlayıcıdan bir talep hakkı kural olarak söz konusu olmayacaktır. (İş birliği açısından benzerlik gösteren Franchising sözleşmesinden farklı olarak bayilik sözleşmesinde sağlayıcının katı bir talimat yetkisi bulunmamaktadır.)
  • Sağlayıcının farklı bölgelerde risk almaksızın hareket edebilmesini sağlayan bayilik sözleşmesinin önemli bir unsurunu da bahsettiğimiz bayinin ticari olarak bağımsızlığı oluşturmaktadır. Bu bağımsızlığın bir sonucu olarak tüketici kanunu ve ilgili mevzuat hükümleri saklı kalmak kaydıyla her ne kadar bayi sağlayıcının markasını ve lisanslarını kullanmak onun adına reklam yapmak hakkına sahip olsa da; bayi sağlayıcının temsilcisi olarak veya ticari yardımcısı olarak kabul edilemeyecektir. Bayinin bağımsızlığından dolaylı olarak şu hukuki yorum yapılabilecektir ki; sağlayıcının bayiye talimat verme yetkisi sınırlı olup bu niteliği itibariyle de bayilik sözleşmesi eser sözleşmesinden ayrılmakta ve bayinin bağımsızlığı nedeniyle sağlayıcıyı sürekli nitelikte katı bir bilgilendirme zorunluluğu olmaması nedeniyle bu niteliği itibariyle de komisyonculuk sözleşmesinden farklılık taşımaktadır.
  • Bayi faaliyette bulunduğu Pazar ve bölge hakkında sağlayıcıyı bilgilendirmekle rekabet koşulları hakkında edindiği bilgileri sağlayıcıya vermekle ve kendi işletmesinin kar ve zarar ile satış hususlarında düzenli olarak sağlayıcıyı bilgilendirmekle yükümlü olup bunlar bayilik sözleşmesinin güven ilişkisine dayalı oluşu nedeniyle karşımıza çıkmakta olup asli edim yükümlülüğünden ziyade ticari ilişkinin ve tarafların kar etmesinin sağlanabilmesi amacıyla yüklenilen edim borçlarıdır. Güven ilişkisi nedeniyle taraflar arasında sır saklama yükümlülüğünün de bulunduğu sabittir.
  • Bayinin rekabet etmeme ve sır saklama yükümlülüğü kural olarak bulunmakta olup sözleşmeye bağlı olarak rakip firmaların benzer ürünlerinin satışının bayi tarafından yapılmaması istenebilmektedir. Ancak tüketici ihtiyaçları ve günümüz koşulları dolayısıyla tek bir işletmenin farklı sağlayıcıların benzer ürünlerinin tek bir çatı altında satışının ülkemizde yaygın şekilde yapıldığı görülmektedir. Bu nedenle de rekabet etmeme yükümlülüğünün sözleşme içerisinde hukuka uygun şekilde derç edilmesinde fayda olup bayinin rekabet etmeme yükümlülüğüne karşın sağlayıcının da bayiler arasında rekabeti koruma yükümlülüğü olduğu söylenebilecektir.
  • Bir diğer önemli husus ise bayiliğe tanınan münhasır satış yetkisinin değerlendirilmesidir. Bayinin kar elde etme amacına yönelik olarak kendi ticari faaliyetlerini koruması açısından belirli bir bölgede sağlayıcının ürünlerini satmaya tek başına yetkili olabilecek şekilde sonuç doğuran münhasır satıcılık maddesi ile sözleşme bayilik sözleşmesi olmaktan çıkarak münhasır bayilik/tek satıcılık sözleşmesi niteliğine bürünebilmektedir. Münhasır satıcılık yetkisinin bayiye verilmesi ve bölge kısıtlamasının belirlenmesi; sağlayıcının o bölgede sadece bayilik vermeyi mi yoksa 3. Kişiler vasıtasıyla satışını yapmayı da mı engellediği; sağlayıcının münhasırlık şartı kapsamında sorumluluklarının neler olduğu gibi farklı hukuki sorunları ve analizlerin yapılması mecburiyetini doğurmakta olup; münhasır bayilik/tek satıcılık, genel itibariyle bayilik sözleşmesinden bağımsız olarak incelenmeyi gerektirmektedir.

SONUÇ

Yukarıda da bahsedildiği gibi bu araştırmada genel şartları itibariyle bayilik sözleşmesi incelenmiş olup uygulamada ek yükümlülük veya daha hafif yükümlülük yükleyen sözleşmelerin hazırlanması ve analiz edilmesi olağandır. Bayilik sözleşmesinin sözleşme hükümlerinin bu nedenlerle hukuki açıdan iyi analiz edilerek oluşturulması gerekmektedir. Tarafların sözleşmelerde hüküm altına alacağı düzenlemeler sözleşmenin benzeri nitelikteki farklı sözleşmelerden birisi olarak kabul edilmesine yol açabilecek bu da taraflar açısından farklı hukuki zararlar doğurabilecektir. TBK m. 19 “Bir sözleşmenin türünün ve içeriğinin belirlenmesinde ve yorumlanmasında, tarafların yanlışlıkla veya gerçek amaçlarını gizlemek için kullandıkları sözcüklere bakılmaksızın, gerçek ve ortak iradeleri esas alınır” hükmü uyarınca tarafların sözleşme içerisinde yaptıkları düzenleme ve terim kullanımlarının farklı hukuki sonuçlarının olacağı ve bayilik sözleşmesinin isimsiz ve sui generis yapısı nedeniyle sözleşmelerin hazırlanmasında hukuki destek almaları gerekmektedir.

Ofisimizle iletişime geçerek 100 maddeden fazla düzenlemeyi içeren Bayilik Sözleşmesi kontrol listesine ulaşabilir; avukatlarımızla görüşerek sözleşme hazırlanması ve analizi konusunda hukuki bilgi alabilirsiniz.

Kaynakça eklenecektir.