202004.10
0

Franchise ve Franchising Sözleşmesi Üzerine Hukuki Değerlendirme

Av. Arman Ahmet Öztan

Franchising Sözleşmesi, küreselleşen ekonomi sonucu ticari hayat içerisinde yer edinmiş; Gerçek anlamda franchise Türkiye’de ilk defa 1986 yılında Mcdonald’s şirketinin İstanbul Taksim’de açılan işletmesine verilmiş olup bu tarihten sonra hızla ilerleyerek piyasada bir yer edinmiş sistemdir. Aslında bir zincir mağazacılık ve dağıtım sözleşmesi olarak dikey entegrasyonun varlığından bahsedilebilen Franchise sistemine benzer ülkemizde birçok yapılanmanın yer aldığı görülmektedir. Özellikle sıkı bir işbirliği, denetim ve destek unsurlarını içeren franchise sistemi ile ülkemizde yer alan sadece ürüne dayalı isim kullanım hakkı sözleşmelerinin karıştırılmaması gerekmektedir. Franchising sözleşmesi üretim, işletim, yönetim ve pazarlamaya dayalı bir zincir işletme sistemi olup Yargıtay kararları uyarınca diğer ticari sözleşmelerden farklı hukuki unsurlara sahip bir ticari sözleşme türüdür.

Aşağıda ayrıntısıyla Franchise sistemi ve franchising sözleşmeleri tanımlanacak olsa da ülkemizde bu sistem benzeri isim kullanım hakkı sözleşmelerinin ticari hayatta pek de başaralı olamamasının sebebi franchise sisteminden farklı yapısı ve sağlam temellere dayanmıyor oluşudur. Ülkemizde belirli bir bölgede ürüne dayalı başarı yakalamış hemen her işletme bu ürünün farklı bölgelere dağıtımını gerçekleştirmek istemekte ancak bu işletme marka, konsept, operasyon, sabit fiyat, ürün gibi birbiriyle uyumlu bir sistem oluşturmadan isim kullanım hakkı sözleşmeleri yaparak isim kullanım hakkı verdiği işletmelerin zarar etmesini engelleyemiyor bunun sonucunda ileride hem kendi bölgesinde kendi ürünü ve işletmesi zarara uğramaktadır. Bu nedenle işletmelerin kendi ürünlerine ve işletmelerine olan güven kaybını engellemek ve piyasa şartlarına uygun şekilde ekonomik yayılma sağlayabilmeleri için Franchise Sisteminin iyi bir şekilde anlaşılması ve hukuki temellerinin anlaşılmasında fayda vardır.

Franchising sözleşmesinin mevzuat içerisinde tanımının yer almaması ve uygulamada birbirine karıştırılabilecek nitelikte başkaca benzeri sözleşmelerin de varlığı dolayısıyla franchising sözleşmesi yapmayı düşünen tarafların bu sözleşmelerin hazırlanması ve analiz edilmesi hususunda profesyonel hukuki destek almaları gerekmektedir. İşbu makalemizde genel şartları itibariyle franchise sistemi ve franchising sözleşmeleri tanımlanacak olup: franchising sözleşmesinin diğer ticari sözleşmelerden farklarını ayrıntılı incelediğimiz bir diğer makalemize internet sitemizden ulaşabilirsiniz. Ayrıca franchising sözleşmesinin yapılmasında pratik fayda sağlayacak 100 maddeden oluşan kontrol listesine de ofisimizle iletişim kurarak ulaşabilir; avukatlarımızla görüşerek sözleşme hazırlanması ve analizi konusunda hukuki bilgi alabilirsiniz.

FRANCHISING SÖZLEŞMESİNİN TARAFLARI VE FRANCHISE SİSTEMİNE OLAN İHTİYAÇ

Franchising sözleşmesi marka, konsept, operasyon ve ürün konusunda belirli bir sistemi oluşturmuş tanınırlığı olan franchise veren ile ticari bir girişimde bulunacak olan franchise alan iki bağımsız taraf arasında kurulan bir sözleşmedir. Franchise alan kendi nam ve hesabına hareket ediyor olması nedeniyle kural olarak franchise alanın franchise vereni ticari temsil yetkisi de bulunmamaktadır. Franchise veren ile Franchise alan arasındaki iş birliği; Franchise verenin franchise alanı denetleme ve markasının korunmasını sağlamak için destekleme gibi hak ve ödevleri dolayısıyla komple bir sistem niteliğindedir. Franchise veren her zaman sistemi oluşturan kişi olmak zorunda değildir; bazen franchise haklarını satmaya yetkili kişiler de franchise veren olarak karşımıza çıkmaktadır. Franchise veren farklı bölgelerde farklı bağımsız işletmelerle franchising sözleşmesi yaparak ekonomik olarak yayılmayı amaçlamakta bu nedenle franchise sistemi içerisinde yer alan merkez işletme ile diğer bölgesel işletmelerin eylem ve faaliyetleri bütün sistemi etkileyecek niteliktedir. Aşağıda Franchise sisteminin özelliklerinde bu etkinin ne şekilde olabileceği farklı bölümlerde ayrıntısıyla anlatılacaktır.

Bu sisteme olan ihtiyacın asıl sebebi kanımızca tüketicinin belirli standartlara sahip; daha önceden denemiş olduğu ve bilgi sahibi olduğu ürün ve hizmetlere ulaşım sağlama tercihinin varlığı sebebine dayanmaktadır. Buna en güzel örnek olarak şehirlerarası ulaşım sırasında tüketicilerin; yemek veya diğer ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla piyasada belirli konuma sahip sürekli reklamları ile içi çe yaşadığı marka ve işletmeleri tercih etmesidir.

Tüketicinin bu sosyolojik eylemlerinin sonucu olarak da Franchise alan işletmeler; sıfırdan bir marka ve işletme yaratarak risk almak istememesi ve tüketicinin tercih edeceği hazır bir marka ve olanaklardan yararlanmak istemesi karşımıza çıkmaktadır. Franchise alan marka, konsept ve operasyona sahip Franchise Veren bir işletme ile anlaşma yaparak hazır olanakları değerlendirerek kar etmeyi planlamaktadır.

Franchise veren işletmeler açısından ise küreselleşmenin bir sonucu olarak; kendi denetiminde markasını ve ürününün dağıtımı gerçekleştirilecek; franchise veren risk almaksızın ekonomik olarak farklı bölgelere ve pazarlara yayılabilecektir.

Sistem aslında tüm taraflar açısından kazan-kazan ilkesine dayalı olarak ticari hayatta yaşam alanı bulabilmekte ve tüm tarafların kendi yararlarına olan ihtiyaçlarının giderilmesine hizmet etmektedir. Franchising Sözleşmelerinin neredeyse yarısı, ürün ve hizmet piyasaları dahil olmak üzere gıda sektöründe karşımıza çıkmakta olup bu niteliği dolayısıyla da gündelik olarak tüm toplumu ilgilendirir niteliği dolayısıyla hukuki olarak incelenmesi, ticari devamlılığın sağlanması açısından önem arz etmektedir.

FRANCHISING SÖZLEŞMESİNİN ÖZELLİKLERİ İLE TARAFLARIN HAK VE SORUMLULUKLARI

Tam İki Tarafa Sürekli Borç Yükleyen Sözleşme Olması : Franchising sözleşmesi tam iki tarafa borç yükleyen sürekli borç ilişkisi doğuran bir sözleşme niteliğindedir. Franchising sözleşmesi ile taraflar sözleşme süresi boyunca aşağıda sayılacak hak ve sorumluluklarını ifa etme zorunluluğu altındadırlar. Yani tarafların sorumlulukları ani bir edimin gerçekleştirilmesiyle son bulmamakta bu nedenle sözleşme sürekli borç ilişkisi doğurur nitelik kazanmaktadır.

Franchise Alanın Hukuki ve Ticari Olarak Bağımsız Olması : Franchising sözleşmesinde iki tarafın da bağımsız olduğunundan daha önce bahsetmiştik. Bu bağımsızlık, franchise alanın ticari olarak bağımsızlığını; kendi nam ve hesabına çalışmasını, franchise vereni ticari olarak temsil kabiliyetinin  olmadığını ifade etmektedir. Franchise verenin fikri ve sınai haklarını franchise alana kullandırması karşılığında, franchise alan bu fikri ve sınai hakları kullanma, franchise verenin kendisine verdiği mal ve hizmetlerin sürümünü destekleme ve mal ve hizmetlerin sürümünü kendi ad ve hesabına yapmakla yükümlüdür. Franchise alanın, franchise verenin talimatlarına bağımlılığı franchise alana bir sınır getirmekteyse de franchise alanın hukuki olarak bağımsızlığını etkilememektedir. Franchise alanın kendi ad ve hesabına hareket etmesi, franchise sözleşmesini vekâlet ve hizmet gibi sözleşmelerden ayırır. (bağımsız ticari yardımcı olan acentenin de müvekkili nam ve hesabına hareket ediyor olması franchise sözleşmesi ile farklılığını ortaya koymaktadır.

Franchise Alanın Başlangıç Bedeli ve Royalty Ödemeleri Yapması ve Kazanç Metodu : Franchising sözleşmesi kurulurken franchise alan franchise verene bir peşin başlangıç bedeli ve franchise alanın belirli dönemlerdeki ciroları üzerinden yüzdelik hesaplanan ödemeleri yapmakla yükümlüdür. Franchise alan ise mülkiyeti kendisine geçen ürünlerin satışından royalty ödemeleri yapıldıktan sonra geri kalan bedeli kendi kazancı olarak kabul etmektedir. Bu niteliği itibariyle de yapılan satış üzerinden komisyon alarak gelir elde eden komisyonculuk sözleşmesinden, sözleşme konusu mal ve hizmeti satın alıp tüketiciye kendi fiyatlarndırması ile satarak aradaki alım satım farkından kar eden bayilik sözleşmesinden ve diğer ticari sözleşme türlerinden franchise sözleşmesinin ayrıldığını söyleyebiliriz.

Franchise Sözleşmesini Çerçeve Sözleşme Niteliği : Çerçeve sözleşme, taraflar arasında sürekli bir ilişki kurar ve tamamlayıcı münferit sözleşmeler yapılmadan da temel yükümlülükleri doğuran sözleşme olarak karşımıza çıkmaktadır. Franchising sözleşmesi bazen somut olaya göre çerçeve sözleşme niteliği kazanmakta doktrinde de sözleşmenin çerçeve sözleşme olup olmadığına ilişkin farklı görüşler yer almaktadır. (örneğin franchising alan sözleşme uyarınca 3. Kişi tedarikçilerden ürün tedarik etme konusunda ileride münferit bir çok farklı sözleşme yapacak ise burada franchising sözleşmesinin çerçeve sözleşme olarak kabul edileceği sabittir) Aslında taraflar Franchising Sözleşmesi ile ileride yapacakları münferit alım, satım, tedarik ve dağıtım sözleşmelerine ilişkin olarak bir çerçeve çizmekteyseler de doktrindeki tartışmalar dolayısıyla her franchising sözleşmesinin çerçeve sözleşme olarak peşinen kabulü mümkün gözükmemektedir.

Franchising Sözleşmesini Dikey Entegrasyona Dayalı Anlaşma Olması : 2002/2 sayılı Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyet Tebliği’ne göre dikey anlaşma: üretim veya dağıtım zincirinin farklı seviyelerinde faaliyet gösteren iki ya da daha fazla teşebbüs arasında belirli mal veya hizmetlerin alımı, satımı veya yeniden satımı amacıyla yapılan anlaşmalar olarak tanımlanmakta ve bu anlaşmaların yapılması 4054 Sayılı Rekabetin korunması hakkında kanunun 4’üncü maddesi uyarınca belirli şartlar dışında yasaklanmıştır. Dikey Anlaşmaların tanımı gereği Franchising Sözleşmesinin de dikey anlaşma olduğu anlaşılabilmekteyse de franchise sözleşmesinin asıl amacının ilgili tebliğde yer alan fikri haklarının kullanımının temelde olmaması sebebiyle grup muafiyetinden yararlanabileceği veya Rekabetin Korunması Hakkında Kanunun 5’inci maddesi uyarınca bireysel olarak muafiyetten yararlanabileceğini söylemek gerekir.

Tarafların Hak ve Sorumlulukları : Franchising Sözleşmesi uyarınca tarafların asli ve yan edim yükümlülükleri vardır. Franchise verenin ticari markasını, ürünlerinin dağıtımını ve hizmetini sunma hakkını (yani bütün şekilde operasyonel işletim hakkını) franchise alana vermesi; sözleşme konusu hakların kullanımı için bir takım demirbaşın franchise alana teslimi gerekiyorsa bu teslimin yapılması franchise verenin asli sorumluluğunu oluşturmakta buna karşılık; Franchise alanın başlangıç bedeli ve yukarıda bahsi geçen royalty ödemelerini yapması da franchise alan açısından asli sorumluluk olarak karşımıza çıkmaktadır. “Başlangıç ücreti”, franchise verenin kendisine ait gayri maddi malları kullandırma ve işletmenin kurulması sırasında işyeri bulma, donanımını yapma, muhasebe tutma, reklamlar, planlama, eğitim gibi konularda yaptığı yardımların karşılığında, franchise alanın, sözleşme kurulduktan sonra başlangıçta, bir kereye özgü olarak ödediği paradır. Royalty ise, genellikle franchise alanın ciro veya sürüm miktarına göre tespit edilerek aylık ya da periyodik olarak ödenmesi icap eder. Bu işbirliği bayilik sözleşmesi veya acente sözleşmelerinden daha sıkı bir niteliğe sahip olması açısından diğer sözleşme türlerinden de franchising sözleşmesini farklılaştırmaktadır. Bu ilişki iki tarafın iş birliği içerisine girmesi anlamına gelmekle bunun sonucu olarak tarafların sözleşmenin özelliği dolayısıyla bir takım yan edim yükümlülükleri karşımıza çıkmaktadır. Franchise alan kullanım hakkını elde ettiği marka ve ürünlerle ilgili olarak sürümü destekleme yükümlülüğü altına girmektedir. Bayilik sözleşmesinde çoğunlukla sürümü artırma yükümlülüğü altında olan bayiden farklı olarak franchise alanın sürüme ilişkin sorumluluğu destekleme olarak karşımıza çıkmaktadır. Franchise veren markası ve hizmetinin asgari şekilde korunması ve ticari olarak olumlu veya olumsuz etkilerin takibi açısından franchise alanı denetleme konusunda da önemli ayrıcalıklara sahip olmaktadır. Ürün kirası ile karşılaştırma yapıldığında ise ürün kirasında da kiralayanın sürümü destekleme gibi bir sorumluğunun olmadığı sabittir. Franchise verenin denetleme yetkisiyle parelel olarak franchise alanın da franchise verene karşı sadakat yükümlülüğü ortaya çıkmaktadır. Ticari iş birliğinin doğal bir sonucu olan sadakat yükümlülüğünün franchise veren açısından tezahürü ise franchise alanı destekleme ve koruma olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu destek, reklam ve promosyonlarda franchise alana yardımcı olmak, franchise alanın tedarik kanallarına ulaşmasını sağlamak, franchise alan ile bilgilerini ve ticari sırlarını paylaşmak, franchise alanın çalışanlarına sürekli eğitim olanağı sağlamak gibi sorumlulukları franchise verene yüklemektedir. Franchising sözleşmesi uyarınca franchise alana bölge muafiyeti tanınmış ise franchise verenin bölge muafiyetine uyması ve muafiyet sağlanana bölgede ürünün başka kanallarla satışı veya hizmetin başka aracılar tarafından yerine getirilmesinin engellenmesi gerekmektedir.

(Burada sayılanlarla sınırlı olmamakla birlikte sözleşme hukuki olarak farklı özellikler içeriyor olabilir ve taraflara farklı sorumluluklar yükleniyor olabilir. Bu nedenle hukuki soru ve danışma talepleriniz için avukatınızla iletişime geçmeniz gerekmektedir.)

FRANCHISING SÖZLEŞMESİNİN HUKUKİ NİTELİĞİ

Ulusal Franchising Derneği (UFRAD)’a göre franchising; “Esas firmanın üretim veya hizmet alanında denenmiş ve başarılı olmuş ticari ve hizmet markasını, ürünlerin dağıtım ya da hizmeti sunma hakkını belirli süre, şart ve sınırlamalarla yasal ve finansal açıdan tamamen bağımsız olan bir tarafa verdiği bir pazarlama ve dağıtım yöntemidir” şeklinde tanımlanmaktadır.

Franchising Sözleşmesi kanunda düzenlenmemiş bir sözleşme türü olması nedeniyle Türk Borçlar Kanunu madde 26 ve devamı “sözleşme serbestisi” hükümlerine tabi ve doktrindeki tanımlara göre şekillenmiş isimsiz karşılıklı iki tarafa borç yükleyen bir sözleşme niteliğindedir. Birbirinden bağımsız iki taraf (franchise veren-franchise alan) irade serbestisi ilkesine ve TBK “Taraflar, bir sözleşmenin içeriğini kanunda öngörülen sınırlar içinde özgürce belirleyebilirler.” ve “Kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırı veya konusu imkânsız olan sözleşmeler kesin olarak hükümsüzdür.” şeklindeki borçlar kanunu hükümlerine göre şekillenir.

Bu sözleşme özellikleri gereği bünyesinde hizmet sözleşmesi (TBK 393), vekalet sözleşmesi (TBK 520.), acente sözleşmesi (TTK 102.) gibi farklı sözleşme özelliklerini barındırır nitelikte olmasına rağmen, franchise veren ile franchise alan arasındaki sıkı iş birliği, tarafların birbirinden bağımsız olması ve birbirlerini destekleme yükümlülükleri gibi özellikleri dolayısıyla diğer ticari sözleşme türlerinden ayrılır. Ancak kanunlarda düzenlenmiş diğer ticari sözleşme veya iş görme sözleşmelerinin ilgili hükümlerinin de Franchise Sözleşmesine kıyasen uygulanabileceğini söylemek gerekir. Aşağıda Franchise sözleşmesinin özelliklerine madde madde değinilecek olup diğer sözleşme türlerinden farklarından da ilgili kısımlarda bahsedilecektir.

FRANCHİSE SİSTEMİNİN TARAFLAR AÇISINDAN AVANTAJ VE DEZAVANTAJLARI

Franchising sözleşmesine taraf olanlar açısından bu sistemin doğurduğu avantaj ve dezavantajların olduğunu da ve bu avantaj ile dezavantajların taraflar arasında imzalanan sözleşmeye göre değişiklik gösterdiğini de söylemek gerekir. İşte bu nedenlerle sözleşmelerin hazırlanması ve imzalanması aşamalarında hukuki destek almak tarafları ticari kayıplardan koruyabilecek niteliktedir.

Franchise Veren Avantajları Franchise Alan Avantajları
Ekonomik risk almaksızın yatırım ve ekonomik yayılma sağlar. Hazır bir sistemi işletmeye koyarak ticari riskten kaçınır; kendi işini kurma avantajı elde eder.
Düzenli olarak gelir kaynağı elde eder. Hazır ve planlı bir sistem içerisinde yer aldığı için giderlerin öngörülebilir olması.
Etkili bir yönetim sağlayarak markasının kullanımını ve yaygınlaşmasını sağlamak. Franchise verenin desteğinden yararlanarak; eğitim ve danışmanlık gibi hizmetleri alabilmekte ve markadan yararlanmaktadır.
Farklı pazarlara giriş yaparak pazar payını arttırmak. Kendi ticari geleceğini de düşündüğü için girdiği pazarda araştırma yapmış olması nedeniyle Pazar hakimiyeti sağlayabilir.
Reklam ve promosyon giderleri için bütçe kazancı sağlar. Hazır reklam ve promosyonlardan faydalanabilmektedir.
Franchise Veren Dezavantajları Franchise Alan Dezavantajları
Franchise alanın işletmeyi kötü yönetmesi sebebiyle markanın zarar görme ihtimali Franchise verenin sistem içerisinde katı kurallarının bulunması dolayısıyla zorluk çekilebilmesi
Operasyon giderlerinin ve ilgili diğer masrafların artması Sisteme giriş ve ödeme tutarlarının yüksek olması
Bütün bir sistemi işletiyor olmak nedeniyle yeni girişimler ve revizyonlara gitmenin zorlaşması. Franchise Alanın girişim olanaklarının ve yaratıcılığının kısıtlanması
Tedarik zincirini koruyabilmek için harcanması gereken emek ve mesainin artması ve yaşanabilecek yeni bölgesel zorlukların ortaya çıkması Malzeme ve ürün tedariki için belirli tedarikçilerden alım zorunluluğu. (Pazarlık hakkının olmaması)
İşletme, operasyon ve tedarik unsurları dahil olmak üzere dağıtım ağına ilişkin tüm sırları Franchise alan ile paylaşması nedeniyle doğan riskler. Sözleşme dolayısıyla sorumluluk altına girilen hususların katı olması; sözleşmenin bağlayıcılığı, sözleşmelerin zaman zaman uzun süreli yapılması.

SONUÇ

Uygulamada Franchising sözleşmeleri sözleşmenin konusu ve niteliğie göre farklı kendine has özellikler içeriyor olabilir bu nedenle sözleşmenin özellikleri ve taraflara yüklediği sorumluluklar farklılık arz eden sözleşmelerle karşılaşılabilmektedir. Her sözleşme ve ticari ilişki ile işbirliğinin kendi hususi şartlarında değerlendirilmesi gerekmekte olup işbu makalemiz genel şartları itibariyle franchising sözleşmesinin incelenmesini konu edinmiştir. Başlıklar altında incelenmiş her husus karşılaşılan hukuki uyuşmazlık için farklı değerlendirilebilir; sözleşmenin taraflar açısından avantaj ve dezavantajları farklılık gösterebilir bu nedenlerle profesyonel olarak hukuki destek almanız gerekmektedir.

Franchising sözleşmesin kanunda düzenlenmiş sabit kuralları olmaması nedeniyle sözleşmelerinizin yapılmasında pratik fayda sağlayacak 100 maddeden oluşan franchise kontrol listesine de ofisimizle iletişim kurarak ulaşabilir; avukatlarımızla görüşerek sözleşme hazırlanması ve analizi konusunda hukuki bilgi alabilirsiniz.

(Uygulamada genel olarak kullanılan kavramların  tanımlar//

Franchise              :Franchising Sözleşmesine göre kurulan sistemi ve operasyonu anlatan kavram.

Franchising           :Franchisin Sözleşmesi için kullanılan kavram.

Franchisor            :Franchising Sözleşmesi uyarınca Franchise veren kişi.

Franchisee            :Franchising Sözleşmesi uyarınca Franchise alan kişi.

Initial fee              :Franchise Sistemine dahil olmak için Franchisee tarafından başlangıçta ödenen ücret.

Royalty                 :Franchising Sözleşmesi devamı boyunca belirli dönemlerde Franchisee tarafından ödenen ücret.)

Kaynakça eklenecektir.